SETNINGASMIÐJAN - LITRÍKAR MERKINGAR MEÐ COLORFUL SEMANTICS

Læsisstefna Árborgar - Læsi til lífs og leiks

AI-búið verkefni • Búið til: 22.01.2026 16:55

SETNINGASMIÐJAN - LITRÍKAR MERKINGAR MEÐ COLORFUL SEMANTICS

MARKMIÐ:

* Að efla setningamyndun og máltjáningu 5 ára barna með litakóðuðu kerfi
* Að styrkja hljóðavitund í gegnum vinnu með orð og setningar
* Að auka orðaforða með markvissum æfingum
* Að þjálfa málskilning og hæfni til að mynda rökréttar setningar

ALDURSHÓPUR:

Leikskólabörn 5 ára sem eru stutt á veg komin í setningafræði

TÍMAÁÆTLUN:

* 15-20 mínútur daglega í 4-6 vikur
* Hægt að vinna í litlum hópum (2-4 börn) eða einstaklingslega

TENGSL VIÐ LÆSISSTEFNU:

Verkefnið tengist beint við alla þrjá lykilþætti málþroska í læsisstefnu Árborgar:
* Eflir hljóðavitund gegnum vinnu með orð og setningar
* Stækkar orðaforða sem er undirstaða lesskilnings
* Þjálfar málskilning og máltjáningu sem er undirstaða lesskilnings og ritunar

Einnig styður verkefnið við félags- og samfélagslæsi þar sem börn læra að tjá sig á skipulagðan hátt og ræða daglegar athafnir og upplifanir, sem eflir félagsfærni þeirra.

FRAMKVÆMD:

1. Undirbúningur:

* Útbúið litakóðuð spjöld samkvæmt Colorful Semantics aðferðinni:
* RAUTT - hver? (frumlag)
* GULT - hvað gerir? (sögn)
* GRÆNT - hvað? (andlag)
* BLÁTT - hvar? (staðarákvarðanir)
* BLEIKT - hvenær? (tímaákvarðanir)
* FJÓLUBLÁTT - hvernig? (háttsákvarðanir)

2. Kynning á litakerfinu (1. vika):

* Kynnið einn lit/setningahluta í einu, byrjið á rauðu (frumlag) og gulu (sögn)
* Notið skýrar myndir af börnum, dýrum og persónum (frumlag - rautt)
* Kynnið sagnir með myndum og hreyfingum (gult)
* Kennið börnunum að para saman rautt og gult spjald til að mynda einfaldar setningar

3. Setningauppbygging (vikuleg framvinda):

* Vika 1: Einfalt frumlag + sögn (rautt + gult)
* "Kalli hoppar", "Hundurinn hleypur"

* Vika 2: Bætið við andlagi (grænt)
* "Kalli borðar ávöxt", "Stúlkan teiknar mynd"

* Vika 3: Bætið við staðarákvörðunum (blátt)
* "Kalli borðar ávöxt í eldhúsinu", "Stúlkan teiknar mynd í leikskólanum"

* Vika 4: Bætið við fleiri ákvörðunum eftir getu barnanna (bleikt, fjólublátt)
* "Kalli borðar ávöxt í eldhúsinu á morgnana"

4. Daglegar æfingar:

* Myndasögur: Notið myndasögur sem sýna einfaldar athafnir og biðjið börnin að búa til setningar með litakóðuðum spjöldum
* Hlutverkaleikur: Leikið atburði og látið börnin lýsa því sem gerist með litakóðuðum setningum
* Myndapúsl: Raðið myndum í rétta röð og búið til setningar með litakóðuðum spjöldum
* Dagleg rútína: Látið börnin lýsa daglegum athöfnum með litakóðuðum setningum

5. Fjölbreyttar nálganir:

* Setningalandið: Teiknið landakort þar sem hver litur/setningahluti er ákveðið svæði - börn ferðast um "setningalandið" og safna orðum
* Setningakubbar: Notið kubba í viðeigandi litum þar sem börn byggja setningar
* Sögupokar: Pokar með hlutum sem tengjast ákveðnu þema, börn draga hluti og búa til setningar

NÁMSMAT:

* Myndbandsupptökur af setningamyndun barnanna í upphafi og lok verkefnis
* Skráning á fjölda orða í setningum og flækjustigi setningagerða
* Gátlisti yfir notkun mismunandi setningahluta
* Frásagnargeta barns þegar það lýsir myndum eða atburðum
* Mat á framförum í að fylgja fyrirmælum sem krefjast skilnings á setningagerð

EFNIVIÐUR:

* Litaskjöld í rauðu, gulu, grænu, bláu, bleiku og fjólubláu
* Myndir af börnum, dýrum og hlutum sem hægt er að nota sem frumlag
* Myndir sem sýna athafnir (sagnir)
* Myndir af hlutum sem geta verið andlög
* Myndir af stöðum, tímahugtökum og lýsingarorðum
* Seglar eða frönskur rennilás til að festa spjöldin saman
* Tóm spjöld í viðeigandi litum sem börnin geta teiknað á eða límt
* Myndabækur með einföldum frásögnum

ÁBENDINGAR FYRIR KENNARA:

* Einstaklingsmiðað: Aðlagið flækjustig verkefna að getu hvers barns. Sum börn þurfa lengri tíma með grunnþætti (frumlag + sögn) á meðan önnur geta fljótt bætt við fleiri setningahlutum.

* Tengið við daglegt líf: Í samræmi við læsisstefnu Árborgar, er mikilvægt að ritunarverkefni hafi augljósan tilgang og tengist daglegu lífi. Þótt um sé að ræða leikskólabörn sem eru ekki farin að skrifa, er hægt að láta þau teikna eða "skrifa" með aðstoð kennara.

* Samstarf við foreldra: Kynnið aðferðina fyrir foreldrum og hvetjið þá til að nota litakóðun heima við. Þetta styður við læsisstefnuna sem segir að samstarf heimila, skóla og frístundastarfs sé mikilvægt.

* Þverfagleg nálgun: Tengið verkefnið við aðra þætti læsisstefnunnar, t.d. lista- og menningarlæsi með því að nota sögur og ljóð, eða umhverfislæsi með því að nota efnivið úr nánasta umhverfi.

* Jákvæð upplifun: Skv. læsisstefnunni er mikilvægt að skapa læsishvetjandi umhverfi með jákvæðri upplifun. Forðist leiðréttingar sem geta dregið úr áhuga barnsins. Notið frekar "umbótaendurgjöf" þar sem þið endurtakið setninguna rétt.

* Daglegur lestur: Tengið verkefnið við daglegan lestur með því að greina setningar í bókum eftir litakerfinu, því samkvæmt læsisstefnunni er daglegur bóklestur ein áhrifaríkasta leiðin til að efla orðaforða.

* Fjölmenningarleg nálgun: Ef börn með annað móðurmál en íslensku taka þátt, notið myndir til stuðnings og tengið við orð á þeirra móðurmáli, í samræmi við áherslu læsisstefnunnar á fjölmenningarlegt umhverfi.